Geçenlerde Hasan Bülent Kahraman Newsweek dergisinin bir dosya konusundan yola çıkarak "Tanrı'nın ölümü" sorununu kurcaladı. Newsweek'te yazan Carla Power ile Karen Armstrong(**) gibi Kahraman'da Nietzsche'nin yüz yılı aşkın bir süre önce yazdığı "Tanrı öldü" önermesinin öznesini basbayağı "Tanrı" diye yorumluyordu.

Armstrong konuyu bütünüyle dinsel bir bağlamda, bir "tapı"lar, "tören"ler, "kutsal nesne"ler çerçevesi içinde ele alırken Kahraman "Tanrı'nın öldürülüşü"nün tarihini "yaratma" ile "gerçeğin açıklanabilirliği" sorunları açısından, dolayısıyla sanat ile bilgi bağlamında düşünüyordu. Böylece Armstrong Avrupa'nın bugünkü koşullarında ortaya çıktığını düşündüğü "dinsel uyanış"la Nietzsche (dönemi) arasında bir karşıtlık kuruyor, Kahraman'sa Tanrı'yla "özdeşleşme" yerine Tanrı'dan "uzaklaşma" yoluyla "Tanrılaşma" kavramına varıyor.

İki düşünüş yolu da kendi başlarına ilginç ama Nietzsche'nin önermesiyle kurdukları bağ bir "yakıştırma"dan öteye gitmiyor. Nietzsche'nin düşünüşünün ana izleklerinden birinin "aşkınlık yitimi" olduğu doğru. Gelgelelim "Tanrı" tasarımı "aşkınlık" tasarımlarından biri yalnızca. Bu bakımdan örneğin "töz" tasarımı da, "özne" tasarımı da, "gerçeklik" tasarımı da Nietzsche'nin "çürütmediği, yalnızca önünde eldiven giydiği", çoktan çürümüş, çoktan ölmüş "ülküler", "putlar"; ölü bulunmuş "aşkın" anlam, değer odakları.

Nietzsche'nin karnını ağrıtan kendi başına "din" değil çünkü; bütün bir anlam-değer kurgusu. "Tanrı öldü" sözü de "din"e, "bilim"e, "sanat"a ilişkin bir önerme değil, "anlamlar"ın, "değerler"in topunun yitimine ilişkin bir saptama. Böyle bir "ölüm" de Armstrong'un sandığı gibi bir "dinsel uyanış"la ya da Kahraman'ın düşündüğü gibi "kendi içinde bir gerçeklik" olarak "inanış"la giderilebilecek bir yitim değil. Üstelik "giderilmesi" de gerekmiyor, çünkü o "değerler" kurgulanışlarından, "temel"lerinden ötürü boş, kof, çürük.

Kahraman'ın "bilimsel gerçeklik"le, kendi anladığı biçimiyle "gerçeğin yitimi"yle Nietzsche'nin düşünüşü arasında kurduğu ilişki de, "bugün sanallık gerçeğin yerini tutmaktadır" deyişinden anlaşılabileceği gibi, dayanaksız; çünkü "gerçeklik-sanallık" ikilisi de eninde sonunda Nietzsche'nin ıskartaya çıkardığı, söktüğü bir kurgusal menteşeye takılı iki kanat.

Ayrıca Kahraman'ın "Tanrı sorunu aslında gerçeğin açıklanabilirliğinden (...) başka bir şey değildi" yollu savı da iki bakımdan güdük. Birincisi, Nietzsche "Tanrı"yı bir "açıklama" ilkesi olmaktan çok bir "anlamlılık" kaynağı olarak düşünüyordu; gerek "insanlık" tarihine gerekse ondokuzuncu yüzyılın "yoksayıcılığı"nın çizdiği çerçeveye bakarak. İkincisi, "açıklanabilir" bir nesne yoktu, çünkü "gerçek" denen düpedüz "uydurma"ydı.

Kahraman'ın "Tanrı"yı öldürmeye ilk kalkışanın Descartes olduğunu söylemek mümkün. Düşünceyi varoluşun temeli kabul etmekle Tanrı'nın aşıldığı varsayıldıysa da asıl ilan gene de Nietzsche tarafından gerçekleştiriliyordu. Nietzsche, "Tanrı öldü" derken, Descartes'ın düşünce-gerçek-bilim hattını, "üstün insan mitiyle aşmak istiyordu" savı da birkaç yanılgı barındırıyor. Birincisi, Descartes'ın söyleminde "düşünme" ile "varoluş"un bilginin gidimliliği bakımından sıralanışı ile varlıksal öncelik sorununu biribirine karıştırdığı için. İkincisi, Descartes'ın "Tanrı"nın kurgulanışının (Nietzsche'ye uyarsak "uyduruluşunun") felsefece en sıkı, en toparlayıcı son adımını attığını görmezden geldiği için. Üçüncüsü, Descartes ile Nietzsche'nin düşünüş yönlerini karşı karşıya değil de aynı doğrultuya yerleştirdiği için.

Descartes ile Nietzsche'nin adı geçmese Kahraman'ın yazısı çok daha ilginç olacakmış.

Levent Kavas
Kaynak: Star Gazetesi
26/09/1999

NOTLAR:

(*) Kahraman, bir sürçme sonucu Time demiş. Oysa "Tanrı öldü mü?" sorusunu yeniden gündeme getiren (12 Temmuz tarihli sayısında) Newsweek'ti.

(**) Yazarın "Tanrı'nın Tarihi" başlıklı kitabının çevirisi bu yıl içinde Ayraç Yayınevi'nce basıldı.